Αδύναμα έργα | Η αρχιτεκτονική του Χρήστου Παπούλια και οι φίλοι του

Το Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β. & Μ. Θεοχαράκη παρουσιάζει μια έκθεση αφιερωμένη στο ριζοσπαστικό όραμα και στο έργο του αρχιτέκτονα και στοχαστή Χρήστου Παπούλια (1953 – 2024), δύο χρόνια μετά τον θάνατό του. Η έκθεση καταγράφει τα ίχνη μιας πλούσιας αναζήτησης, μέσα από το αρχείο του αρχιτέκτονα, όπως βρέθηκε στην κατοικία του στα Αναφιώτικα, και τη συνομιλία του με επιλεγμένα έργα φίλων του καλλιτεχνών.

6 Οκτωβρίου 2026 – 21 Φεβρουαρίου 2027

Ο Χρήστος Παπούλιας αφοσιώθηκε στη συνένωση της αρχιτεκτονικής με την τέχνη και τον τόπο και χάρη σ’ αυτή την επίμονη και υπομονετική έρευνά του κλήθηκε και συμμετείχε σε μεγάλες διεθνείς καλλιτεχνικές διοργανώσεις (Documenta X στο Κάσελ, 48η Biennale Τέχνης της Βενετίας, Documenta 14 στην Αθήνα), ενώ δύο από τις πιο διακεκριμένες μελέτες του αποκτήθηκαν από το Centre Pompidou στο Παρίσι και ανήκουν πλέον στις Συλλογές του. Εντούτοις, το έργο αυτό δεν βρήκε την αντίστοιχη αναγνώριση στην εγχώρια αρχιτεκτονική κουλτούρα.

Επιλέγοντας εξαρχής να μην ακολουθήσει το δρόμο ενός συμβατικού αρχιτέκτονα, ο Παπούλιας μας καλεί να σκεφτούμε ξανά την αρχιτεκτονική με τον διακριτικό τρόπο ενός «ψίθυρου στρατηγικής», που της προσδίδει εννοιολογική διάσταση και μια οντολογική αίσθηση της ύπαρξης. Με «αδύναμα έργα» – όπως σημειώνει ο ίδιος σε μια ιδιόχειρη σημείωσή του – αντιπαραθέτει στην κρίση όλων των ισχυρών μοντέλων της νεωτερικότητας, την ποιητική ένταση που προσφέρει το άπειρο σύνολο των μικρών και κρυφών θραυσμάτων που χαρακτηρίζουν έναν τόπο.

Η έκθεση: Το αρχείο και το μη αρχειοθετήσιμο

Δεν πρόκειται για μια συμβατική αρχιτεκτονική έκθεση, αλλά για ένα μικτό εκθεσιακό εργαστήριο, ένα ανοιχτό πεδίο έρευνας που βασίζεται στο πλούσιο αρχειακό υλικό του αρχιτέκτονα, όπως το διέσωσε και το παρέδωσε ο ίδιος. Μια συλλογή υλικών τεκμηρίων, που περιλαμβάνει σχέδια, προσχέδια, μακέτες, αυτόγραφες σημειώσεις, επιστολές, αποκόμματα εφημερίδων, φωτογραφίες, βιβλία, περιοδικά και άλλα αντικείμενα τα οποία συστήνουν την υπαρξιακή συνθήκη και το δημιουργικό «καθ’ οδόν» του Παπούλια, που δεν ταυτίζεται με την έννοια της «μεθόδου», ως ένα άκαμπτο σύνολο κανόνων. Μια συνεχής διαδοχή από ατελή ίχνη προθέσεων, αναζητήσεων, διασταυρώσεων, παρεκκλίσεων, επαναλήψεων ή ακόμη και των εμμονών που τα γέννησαν, τα οποία είναι ανοιχτά στον πειραματισμό, αλλά και στη διάψευση, στην αποτυχία.

Φέροντας τον απόκρυφο και φευγαλέο χαρακτήρα της δημιουργικής διαδικασίας, το σώμα αυτού του υλικού, προσβάσιμο αλλά «ενταφιασμένο» στην κρύπτη του αρχείου, επιστρέφει, όπως ο ίδιος έλεγε: «με κάποιο τρόπο στη ζωή, όχι όμως εκεί που διαδραματίζεται η ζωή αλλά λίγο πιο πέρα, στις παρυφές της.» Και με τον τρόπο αυτό τείνει να μετασχηματιστεί σ’ ένα «αναρχείο», όπου η ανέφικτη ταξινόμηση, το μη αρχειοθετήσιμο, το κάνει να διέπεται από την ένταση ανάμεσα στην τάξη και το χάος, χωρίς να επιβάλλει μια μονοδιάστατη ερμηνεία.

Στο ραντεβού των φίλων (Au rendez-vous des amis)

Όλα αυτά τα χρόνια ο Παπούλιας καλλιέργησε έναν αδιάκοπο διάλογο και συνεργασίες με καλλιτέχνες όπως ο Γιάννης Κουνέλλης, ο Brice Marden, ο Michelangelo Pistoletto, ο Γιώργος Χατζημιχάλης, ο Γιώργος Λάππας, ο Νίκος Μπάικας, η Mariella Simoni, η Μαρία Παπαδημητρίου και η Βασιλική Τσεκούρα· αναφέρθηκε στο έργο καλλιτεχνών όπως o Giovanni Battista Piranesi, ο Richard Long, ο Mario Merz· και ο Juan Muñoz· συμπορεύθηκε με ιστορικούς και κριτικούς της τέχνης και της αρχιτεκτονικής όπως ο Ντένης Ζαχαρόπουλος, η Catherine David, ο Harald Szeemann, ο Kenneth Frampton, ο Yehuda Safran και η ομάδα του περιοδικού Τεύχος.

Στο ραντεβού των φίλων, όπως είναι και ο τίτλος του εμβληματικού πίνακα του Max Ernst, τα έργα των φίλων του καλλιτεχνών συγκεντρώνονται, ως το απροϋπόθετο Άλλο που χρειάζεται για να πλησιάσει κανείς αυτόν τον εσωτερικό κόσμο, έστω παραμένοντας στο κατώφλι του, στο οριακό σημείο όπου οι διαφοροποιήσεις σβήνουν. Πλαισιώνοντας τα ίχνη αυτής της εσωτερικής διαδικασίας, συγκροτούν έναν τόπο όπου μπορεί κανείς να συναντήσει και να αφουγκραστεί «αδύναμα έργα» όχι γιατί είναι ελλιπή, «φτωχά» ή ανεπαρκή, αλλά γιατί είναι «γεμάτα αμφιβολίες και προσωπικές σκέψεις». Μια αδυναμία απαραίτητη για τη διερώτηση και το στοχασμό, που γίνεται προϋπόθεση και κινητήριος δύναμη της σύγχρονης αρχιτεκτονικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας, επειδή ακριβώς δίνει τη δυνατότητα να υποδεχτούμε τη ζωή σε όλη της την απρόβλεπτη ρευστότητα.

Εκδόσεις και Εκδηλώσεις

Με την ευκαιρία της έκθεσης θα επανεκδοθεί το εξαντλημένο βιβλίο του Χρήστου Παπούλια, Υπερτόπος. Δύο αρχιτεκτονικές μελέτες που εκδόθηκε για πρώτη φορά στο πλαίσιο της Documenta X, στα γερμανικά και στα αγγλικά (Εκδόσεις Reihe Cantz, 1998), και σε ελληνική μετάφραση (Εκδόσεις futura, 1999). Θα διοργανωθούν, επίσης, παράλληλες εκδηλώσεις και δημόσιες συζητήσεις και θα εκδοθεί συγκεντρωτικός κατάλογος με τη μορφή ενός «έργου εν προόδω» (work in progress).

Τα έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση, πέραν του αρχείου του ίδιου του Χρήστου Παπούλια, προέρχονται από δανεισμούς του Centre Pompidou, Musée national d’art moderne – Centre de création industrielle, Paris, της Συλλογής Ειρήνης Παναγοπούλου, της Συλλογής Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), της Συλλογής Χρίστου Χριστοφή, της Συλλογής Δημήτρη Αντωνίτση / Hydra School Projects, καθώς και από άλλες σημαντικές ιδιωτικές συλλογές.

Την έκθεση έχουν επιμεληθεί ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης και η αρχιτεκτονική ομάδα Ασκήσεις Εδάφους (Κώστας Ευσταθίου, Νίκος Λάμπρου, Κωνσταντίνος Τσέλλος).

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΙΝΟ

Εγκαίνια: 6 Οκτωβρίου 2026, 20:00

Διάρκεια έκθεσης: 6 Οκτωβρίου 2026 – 21 Φεβρουαρίου 2027

Χώρος: Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β. & Μ. Θεοχαράκη, Αθήνα

Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα–Κυριακή 10:00 – 18:00, Πέμπτη 10:00 – 20:00

Είσοδος: 10€ (κανονικό), 5€ (μειωμένο)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ

Χρήστος Παπούλιας (1953 – 2024)

Ο Χρήστος Παπούλιας γεννήθηκε στην Αθήνα το 1953 και μεγάλωσε στο Μεταξουργείο. Το 1971 μετακομίζει στη Βενετία για να ξεκινήσει τις σπουδές του στην αρχιτεκτονική σχολή της πόλης (IUAV) με δασκάλους τους οποίους αργότερα θα μνημόνευε, όπως ο Aldo Rossi, ο Carlo Scarpa και ο Manfredo Tafuri. Μετά την αποφοίτησή του το 1976, παραμένει για λίγα χρόνια στο εξωτερικό για να παρακολουθήσει τις διεθνείς εξελίξεις στους χώρους της φιλοσοφίας και της κριτικής θεωρίας, ταξιδεύοντας στο Παρίσι (διαλέξεις των Michel Foucault και Roland Barthes στο Collège de France) και στη Νέα Υόρκη (διαλέξεις του John Hejduk στο Institute for Architecture and Urban Studies), ενώ ξεκινά να αναπτύσσει έναν εκτενή διάλογο με τον χώρο των εικαστικών.

Επιστρέφοντας στην Αθήνα, όπου θα εγκατασταθεί μόνιμα, επιμελείται εικαστικές εκθέσεις, ενώ συμμετέχει στην εκδοτική ομάδα του περιοδικού Τεύχος μαζί με τους Γιώργο Τζιρτζιλάκη, Γιώργο Σημαιοφορίδη και Τάκη Κουμπή. Παράλληλα, ξεκινά τις πρώτες του αρχιτεκτονικές μελέτες. Ακολουθούν τέσσερις δεκαετίες ενεργού δραστηριότητας, κατά τις οποίες ο Παπούλιας παράγει μια πλούσια εργογραφία που εκτείνεται από πραγματοποιημένα κτίρια και θεωρητικά αρχιτεκτονικά πρότζεκτ έως εικαστικά έργα, κείμενα και εκδόσεις, πάντα σε ανοιχτή επικοινωνία με καλλιτέχνες όπως ο Γιάννης Κουνέλλης και ο Brice Marden.

Παρά την περιορισμένη παρουσία του στην εγχώρια σκηνή, ο Χρήστος Παπούλιας αποκτά μέσα από το έργο του διεθνή αναγνώριση, συμμετέχοντας σε σημαντικές εκθέσεις τέχνης και αρχιτεκτονικής (Documenta X στο Κάσελ, 48η Biennale Τέχνης της Βενετίας, Documenta 14 στην Αθήνα) και λαμβάνοντας σημαντικές διακρίσεις (φιναλίστ του Mies van der Rohe Award, πρόκριση στη δεύτερη φάση του διεθνούς διαγωνισμού για το MAXXI στη Ρώμη). Η πρόταση «εκτός συναγωνισμού» για το «Εριχθόνειο Μουσείο της Ακρόπολης» και η πολεοδομική μελέτη «Αστικά Δωμάτια» για τη Λιουμπλιάνα, σε συνεργασία με τον Michelangelo Pistoletto, αποκτήθηκαν από το Centre Pompidou και εντάχθηκαν στη μόνιμη συλλογή του, ενώ απασχόλησαν θεωρητικούς όπως ο Yehuda Safran, ο Kenneth Frampton και η Catherine David, οι οποίοι συμμετείχαν με κείμενά τους στην έκδοση Υπερτόπος. Δύο αρχιτεκτονικές μελέτες (Reihe Cantz, 1998· ελληνική έκδοση: futura, 1999).

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του διδάσκει στις αρχιτεκτονικές σχολές του Βόλου, της Κρήτης και των Ιωαννίνων, εγκαταλείποντας τελικά το γραφείο του στα Αναφιώτικα, από όπου είχε δουλέψει τα περισσότερα έργα του. Λίγο πιο δίπλα κατοικούσε όλα αυτά τα χρόνια μαζί με τον αμερικανό ποιητή και σύντροφό του Timothy Jennings, μέχρι τον θάνατό του τον Ιούνιο του 2024.

Επιμελητική Ομάδα

Ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης είναι αρχιτέκτονας, θεωρητικός και επιμελητής εκθέσεων που τα ενδιαφέροντά του κινούνται στην ταλάντωση μεταξύ αρχιτεκτονικής και σύγχρονης τέχνης. Είναι ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και καλλιτεχνικός σύμβουλος του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ. Πρωτοδημοσίευσε με τη φιλομάθεια του αμύητου στο λογοτεχνικό περιοδικό Το Δέντρο, υπήρξε συνεκδότης του περιοδικού σεσοφισμένης αρχιτεκτονικής Το Τεύχος, για να αναζητήσει γραμμές φυγής στην πανεπιστημιακή διδασκαλία, στην επιμέλεια εκθέσεων, εκδόσεων και μονογραφιών. Μεταξύ άλλων, από τις εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορεί το βιβλίο του Υπο–νεωτερικότητα και εργασία του πένθους: Η επήρεια της κρίσης στη σύγχρονη ελληνική κουλτούρα.

Ο Κώστας Ευσταθίου είναι αρχιτέκτονας και ερευνητής. Είναι υποψήφιος διδάκτωρ στην Akademie der bildenden Künste Wien (Institut für Kunst und Architektur), όπου η έρευνά του εξετάζει τον παραγωγικό ρόλο των κανονιστικών πλαισίων στην αρχιτεκτονική σκέψη και πρακτική, καθώς και στην παραγωγή του χώρου. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ (2018) και ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Σχεδιασμός – Χώρος – Πολιτισμός» (ΕΜΠ, 2024), ενώ έχει εργαστεί ως επικουρικό διδακτικό προσωπικό στη Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ (2019). Είναι συνιδρυτής της αρχιτεκτονικής ομάδας Ασκήσεις Εδάφους και της ΣΟΔΑ (Συνεργατική Ομάδα Διπλωματικών για την Αθήνα) και συνεπιμελητής της συλλογικής έκδοσης Αθήνα: από κακέκτυπο σε αντιπαράδειγμα (futura, 2019).

Ο Νίκος Λάμπρου είναι αρχιτέκτονας και μουσικός με έδρα την Αθήνα. Αποφοίτησε από την Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ το 2018 και από τότε δραστηριοποιείται ως αρχιτέκτονας μηχανικός. Έχει πραγματοποιήσει έρευνα για την αρχιτεκτονική του Τάκη Ζενέτου, μέρος της οποίας δημοσιεύτηκε στη συλλογική έκδοση Τάκης Χ. Ζενέτος 2022 (ek, 2022). Το 2023 συμμετείχε στη διδακτική ομάδα του μαθήματος «Μοντέρνα Αρχιτεκτονική Κληρονομιά» στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Προστασία Μνημείων» του ΕΜΠ.

Ο Κωνσταντίνος Τσέλλος είναι αρχιτέκτονας και υποψήφιος διδάκτορας (Τμήμα Γεωγραφίας Χαροκοπείου Πανεπιστημίου) με ερευνητικό αντικείμενο το στεγαστικό ζήτημα στην Αθήνα και τις οικογενειακές πολυκατοικίες. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ (2017) και ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό του στο ΠΜΣ «Εφαρμοσμένη Γεωγραφία και Διαχείριση του Χώρου» (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, 2023). Είναι συνιδρυτής της αρχιτεκτονικής ομάδας Ασκήσεις Εδάφους και της ΣΟΔΑ (Συνεργατική Ομάδα Διπλωματικών για την Αθήνα) και συνεπιμελητής του συλλογικού τόμου Αθήνα: από κακέκτυπο σε αντιπαράδειγμα (futura, 2019). Παράλληλα, είναι πτυχιούχος κλασικού πιάνου (Ωδείο Αθηνών, 2014) και συμμετέχει σε μουσικά σχήματα.

Χορηγός εκδήλωσης